Giáo sư U90 và những trang sách dành cho người học

Nghe bài viết:
Đã dừng đọc

 

Trên bàn làm việc của GS.TSKH Thân Ngọc Hoàn, cạnh chiếc máy tính đang mở là sách và những tờ giấy in. Trong năm 2025, ở tuổi ngoài 80, thầy cùng đồng nghiệp tại Trường Đại học Thủy lợi hoàn thành một giáo trình về cơ cấu chấp hành và điều khiển. Công việc ấy tiếp nối một chặng đường dài của người giảng viên từng tham gia đào tạo kỹ thuật điện tàu biển, nay giảng dạy trong lĩnh vực robot và hệ thống thông minh.

Giáo sư U90 và những trang sách dành cho người học

GS.TSKH Thân Ngọc Hoàn bên bàn làm việc. Ảnh tư liệu.

Từ buồng máy tàu biển đến giảng đường tự động hóa

Ở Khoa Điện – Điện tử tàu biển, Trường Đại học Hàng hải, công việc của thầy Hoàn gắn với đào tạo điện trưởng và sĩ quan điện. Trên tàu, người phụ trách hệ thống điện phải đọc được dấu hiệu bất thường của thiết bị và tìm nguyên nhân trong điều kiện có thể phải tự xử lý ngay. Một động cơ nóng lên có thể do tải, do nguồn cấp hoặc do bản thân máy. Cùng một biểu hiện, người kỹ sư phải biết nên kiểm tra ở đâu và vì sao. Đòi hỏi ấy của nghề đặt ra một yêu cầu cụ thể cho giảng đường: dạy nguyên lý để người học có căn cứ phán đoán khi tình huống thực tế khác với bài tập.

Thầy Hoàn bắt đầu học ở Ba Lan năm 1961. Sau khi tốt nghiệp đại học và trở về nước công tác, thầy hai lần trở lại Ba Lan để nghiên cứu, lần lượt bảo vệ luận án tiến sĩ năm 1979 và luận án tiến sĩ khoa học năm 1989. Giữa hai chặng nghiên cứu là những năm giảng dạy trong nước. Khi trở về, thầy tiếp tục theo đuổi máy điện, điện tử công suất và truyền động điện, những lĩnh vực gắn trực tiếp với hệ thống mà người kỹ sư phải vận hành. Nhiều năm sau, khi giảng dạy tại Trường Đại học Dân lập Hải Phòng, đó vẫn là những hướng nghiên cứu chính của thầy.

Điều đáng nói trong hành trình ấy là mối liên hệ giữa công việc nghiên cứu và việc đào tạo người làm nghề. Trong nghiên cứu, người ta phải chỉ rõ một kết luận đúng trong điều kiện nào. Trong giảng dạy kỹ thuật, sự cẩn trọng ấy giúp sinh viên hiểu giới hạn của công thức mình đang dùng. Từ một sơ đồ hay một phương trình, người học phải hình dung được thiết bị sẽ phản ứng ra sao khi điều kiện vận hành thay đổi. Kinh nghiệm giảng dạy kỹ thuật điện tàu biển cho thấy vì sao những kiến thức tưởng như chỉ nằm trên trang giấy lại quan trọng đến vậy.

Những cuốn sách thầy viết cùng đồng nghiệp cho thấy mạch chuyên môn ấy. Với giảng viên Nguyễn Trọng Thắng, thầy biên soạn Nguyên lý hoạt động của máy điện. Với giảng viên Nguyễn Hữu Quyền, thầy viết Điều khiển tự động hệ truyền động điện. Cuốn thứ nhất giúp người học hiểu máy điện làm việc ra sao. Cuốn thứ hai đi thêm một bước, từ chỗ tạo được chuyển động đến chỗ điều chỉnh được tốc độ và đáp ứng của hệ truyền động theo yêu cầu công việc. Đây cũng là bước chuyển mà sinh viên phải thực hiện khi từ kiến thức về từng thiết bị đi đến thiết kế một hệ thống.

Viết tiếp từ những câu hỏi của người học

Khi nhận lời về Trường Đại học Thủy lợi, thầy Hoàn đã có nhiều thập kỷ giảng dạy và nghiên cứu. Công việc ở Khoa Điện – Điện tử đặt kinh nghiệm ấy bên cạnh những bài toán mới của tự động hóa. Robot ngày càng đi vào sản xuất và đời sống, như thầy từng giải thích với các bạn trẻ khi nói về triển vọng ngành học. Với người làm công tác đào tạo, sự thay đổi đó đặt ra câu hỏi thiết thực hơn chuyện thiết bị nào đang được ưa chuộng: sinh viên cần học gì để khi công nghệ đổi khác, các em vẫn có thể tự tìm hiểu và làm chủ công việc?

Có thể hình dung câu hỏi ấy qua một cánh tay robot trong dây chuyền. Khi vật được gắp nặng hơn, động cơ và bộ điều khiển phải đáp ứng thế nào để cánh tay vẫn dừng đúng vị trí? Từ một thao tác tưởng chừng đơn giản, người học phải lần về động cơ, tải, tín hiệu phản hồi và cách điều chỉnh. Những kiến thức thầy theo đuổi từ thời giảng dạy kỹ thuật điện tàu biển vẫn có chỗ đứng trong bài toán của sinh viên hôm nay.

Giáo trình Cơ cấu chấp hành và điều khiển, do thầy Hoàn chủ biên và biên soạn cùng giảng viên Ngô Quang Vĩ, đi vào phần việc ấy. Cơ cấu chấp hành là nơi lệnh điều khiển được biến thành tác động vật lý. Để sinh viên hiểu được mối liên hệ này, người viết giáo trình phải đặt cạnh nhau những phần kiến thức thường được học ở các môn khác nhau. Đó là một đóng góp cụ thể của người thầy: giúp sinh viên biết nối điều đã học với bài toán đang cần giải.

Giáo sư U90 và những trang sách dành cho người học

GS.TSKH Thân Ngọc Hoàn làm việc với tài liệu kỹ thuật trên máy tính. Ảnh tư liệu.

Một giáo trình kỹ thuật thường được người học mở lại vào lúc cần nhất, khi có một khâu trong bài tập thiết kế mà các em chưa hiểu đến nơi đến chốn. Giá trị của cuốn sách khi ấy nằm ở việc nó giúp người đọc tự lần ra mối liên hệ giữa các phần kiến thức. Ở tuổi ngoài 80, thầy Hoàn vẫn cùng đồng nghiệp làm công việc đòi hỏi sự kiên nhẫn ấy. Cuốn giáo trình xuất bản năm 2025 là phần đóng góp có thể cầm trên tay, đọc lại và sử dụng trong nhiều khóa học.

Nói về sinh viên Thủy lợi, thầy Hoàn nhận xét bằng những chữ gần gũi: “Các em rất là ngoan, nhiệt tình học tập”. Thầy cũng để ý việc các em tham gia nghiên cứu khoa học và hoạt động xã hội. Từ phía người dạy, sự nhiệt tình ấy là một điều đáng quý, bởi sinh viên chỉ có thể tiến xa khi biết tự đặt câu hỏi và theo đuổi câu hỏi đến cùng. Đó cũng là việc những cuốn sách kỹ thuật có thể hỗ trợ: giúp người học có chỗ dựa để tự đọc, tự kiểm tra và giải thích được lựa chọn của mình.

Khi nói về tương lai của Trường Đại học Thủy lợi, điều thầy mong trước hết là đào tạo được nhiều kỹ sư có chất lượng cho đất nước. Thầy cũng mong nghiên cứu khoa học đem lại những kết quả có thể chuyển giao. Hai kỳ vọng ấy liên quan trực tiếp với nhau. Một kết quả nghiên cứu chỉ đi được vào sản xuất khi có người hiểu nó đủ sâu để vận hành, thích nghi và hoàn thiện trong điều kiện thực tế. Nhà trường chuẩn bị cho quá trình ấy từ khi sinh viên còn ngồi trong lớp, qua từng môn học, tài liệu và bài toán được giao.

Công việc người thầy vẫn làm

GS.TS Nguyễn Trung Việt, Bí thư Đảng ủy, Hiệu trưởng Trường Đại học Thủy lợi, kể rằng những hôm đến Trường trước 7 giờ sáng, thường gặp thầy Hoàn đã có mặt để làm việc. Ngày 13/11/2026, khi đón nhận Huy hiệu 65 năm tuổi Đảng, thầy Hoàn nhắc lại lời thề ngày vào Đảng và cảm ơn Nhà trường đã tạo điều kiện để thầy tiếp tục công tác. Trong lời cảm ơn ấy, điều thầy nhắc đến là cơ hội được làm việc thêm.

Giáo sư U90 và những trang sách dành cho người học

GS.TSKH Thân Ngọc Hoàn đón nhận Huy hiệu 65 năm tuổi Đảng tại Hội trường T45, ngày 13/11/2026.

Hơn sáu thập kỷ sau ngày sang Ba Lan học tập, thầy vẫn dành thời gian cho một công việc đã theo mình qua nhiều giảng đường: sắp xếp những điều đã học và đã nghiên cứu để người đi sau có thể sử dụng. Câu chuyện người thầy đến Trường trước 7 giờ vì thế có sức nặng từ chính những việc thầy làm. Tấm gương ấy hiện diện trong nếp làm việc hằng ngày, trong sự cộng tác với đồng nghiệp và trong trách nhiệm với người học.

Nhân Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11, Trường Đại học Thủy lợi trân trọng tri ân GS.TSKH Thân Ngọc Hoàn. Sẽ có những sinh viên chưa từng học trực tiếp với thầy, nhưng đến lúc cần hiểu một động cơ hay tìm cách điều khiển một thiết bị, các em có thể mở cuốn sách thầy đã viết. Bằng công việc kiên trì qua nhiều năm ấy, thầy vẫn tiếp tục dạy cả những người học mà mình chưa gặp.

Bình Dương

Hồ Quang Tuấn