Nơi sinh viên học cách đi làm từ năm nhất

Hơn 7h30 sáng cuối tuần, Nguyễn Tiến Hùng len qua những gian tuyển dụng dựng kín trước sảnh Hội trường T45, Trường Đại học Thủy lợi. Dù đợt thi học kỳ đã cận kề, cậu sinh viên năm nhất khoa Điện – Điện tử vẫn chăm chú lật từng trang tài liệu vừa được phát, thi thoảng dừng lại ghi chú rồi tiếp tục bước sang gian tư vấn kế bên.

Giữa hàng trăm sinh viên có mặt tại ngày hội “Career Hub TLU – Trạm kết nối việc làm sinh viên”, Hùng không đến để nộp CV. Ở tuổi 19, cậu đến để hình dung công việc tương lai của mình sẽ ra sao. “Em muốn biết doanh nghiệp thực tế cần gì để còn chuẩn bị từ sớm”, Hùng nói.

Chàng trai quê Ninh Bình chưa thể gọi tên chính xác nghề nghiệp sẽ theo đuổi sau này. Điều Hùng biết rõ nhất là mình thích những hệ thống máy móc vận hành liên tục trong nhà xưởng, thích cảm giác đứng trước dây chuyền sản xuất và tìm hiểu cách chúng hoạt động.

Đó cũng là lý do Hùng chọn lĩnh vực tự động hóa – ngành mà cậu cho rằng “có nhiều cơ hội việc làm” và đủ rộng để có thể làm ở nhiều vị trí khác nhau liên quan đến vận hành, điều khiển hệ thống kỹ thuật.

Nhưng chỉ sau vài vòng đi qua các gian tuyển dụng, Hùng nhận ra khoảng cách giữa giảng đường và doanh nghiệp vẫn còn khá xa.

Nhiều nhà tuyển dụng nói về yêu cầu ngoại ngữ, kỹ năng lập trình, khả năng làm việc nhóm hay trải nghiệm thực tế tại nhà máy, công trường. Với một sinh viên năm nhất, những yêu cầu đó vẫn còn khá mơ hồ. “Em thấy mình chưa đủ khả năng nhưng ít nhất phải biết mình đang thiếu gì”, Hùng nói.

Cậu dừng khá lâu ở gian giới thiệu của một doanh nghiệp xây dựng hạ tầng. Sau khi quét mã QR trên bàn tư vấn, Hùng chăm chú xem các video giới thiệu hệ thống vận hành nhà máy, hầm đường bộ và dây chuyền tự động hóa đang triển khai tại công trường thực tế.

Điều khiến Hùng suy nghĩ nhiều nhất sau buổi sáng không phải mức lương hay cơ hội tuyển dụng, mà là những kỹ năng mình cần chuẩn bị từ bây giờ. “Tiếng Anh, tiếng Trung giờ doanh nghiệp đều cần. Ngoài ra còn phải học thêm lập trình và kỹ năng vận hành hệ thống tự động”, cậu tâm sự.

Những băn khoăn của Hùng cũng là điều Nguyễn Văn Quyết, cán bộ Ban Nhân sự Công ty Cổ phần Tập đoàn Đèo Cả, thường xuyên bắt gặp khi tiếp xúc sinh viên tại các trường đại học kỹ thuật. “Điều quan trọng nhất là sinh viên hiểu được công việc thực tế yêu cầu gì và bản thân còn thiếu kỹ năng nào”, anh nói.

Theo đại diện doanh nghiệp, nhu cầu nhân sự trong lĩnh vực hạ tầng, giao thông và tự động hóa đang tăng nhanh cùng hàng loạt dự án cao tốc, hầm đường bộ và công trình kỹ thuật quy mô lớn triển khai trên cả nước. Tuy nhiên, nhiều sinh viên mới ra trường vẫn gặp hạn chế khi bước vào môi trường dự án thực tế.

“Điều doanh nghiệp thiếu không hẳn là người học chuyên môn kỹ thuật, mà là những bạn có khả năng thích nghi công việc, chịu áp lực hiện trường và chủ động học hỏi”, Văn Quyết nhận xét.

Khoảng cách này cũng phản ánh bức tranh chung của thị trường lao động hiện nay.

Theo Trung tâm Thông tin, Phân tích dự báo chiến lược và Dịch vụ công (Bộ Nội vụ), tỷ lệ lao động qua đào tạo có bằng cấp, chứng chỉ từ sơ cấp trở lên hiện chỉ khoảng 28-29%. Lao động có trình độ đại học chiếm khoảng 12% tổng lực lượng lao động.

Đáng chú ý, 60,5% lao động đã qua đào tạo đang làm công việc không phù hợp với chuyên môn. Trong đó, gần một nửa làm công việc đòi hỏi trình độ cao hơn mức được đào tạo.

Trong bối cảnh đó, việc sinh viên tiếp cận doanh nghiệp từ sớm được nhiều trường đại học xem như cách giảm khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu tuyển dụng thực tế.

Tại Trường Đại học Thủy lợi, mô hình “Trạm kết nối việc làm” được triển khai định kỳ vào tuần đầu tiên mỗi tháng, thay vì chỉ tổ chức các ngày hội tuyển dụng ngắn hạn cho sinh viên năm cuối như trước đây. Ngoài hoạt động tuyển dụng, chương trình còn có tư vấn nghề nghiệp, định hướng kỹ năng, kết nối thực tập và trải nghiệm doanh nghiệp cho sinh viên ngay từ năm nhất.

ThS Đặng Hương Giang, Trưởng phòng Chính trị và Công tác sinh viên, cho biết nhà trường nhận thấy bài toán việc làm không thể chờ đến thời điểm tốt nghiệp mới giải quyết. “Nhiều sinh viên biết mình thiếu kỹ năng nhưng không biết cụ thể thiếu điều gì. Khi tiếp xúc doanh nghiệp sớm, các em sẽ hình dung rõ hơn yêu cầu công việc và có thời gian chuẩn bị”, bà nói.

Theo Phòng Công tác chính trị và Quản lý sinh viên, hơn 90% sinh viên Thủy lợi có việc làm trong vòng 12 tháng sau khi tốt nghiệp. Kết quả này đến từ việc điều chỉnh chương trình đào tạo theo hướng thực hành, tăng thời lượng trải nghiệm thực tế và mở rộng hợp tác với hơn 500 doanh nghiệp, tổ chức trong và ngoài nước. Cùng với đó, là sự kết nối với mạng lưới cựu sinh viên trên khắp cả nước.

Sinh viên hiện được đưa tới doanh nghiệp từ tuần sinh hoạt công dân đầu khóa để quan sát môi trường làm việc theo ngành học. Trong quá trình đào tạo, các đợt thực tập và trải nghiệm thực tế cũng được tăng cường nhằm giúp sinh viên tiếp cận công việc sớm hơn.

Theo bà Giang, áp lực cạnh tranh việc làm đang thay đổi nhanh dưới tác động của công nghệ số và trí tuệ nhân tạo. Điều đó buộc các trường đại học không chỉ đào tạo kiến thức chuyên môn mà còn phải chú trọng kỹ năng thích nghi, giao tiếp, ngoại ngữ và khả năng làm việc thực tế. Áp lực ấy đặc biệt rõ với lao động trẻ.

Việt Nam hiện có khoảng 9,1 triệu thanh niên tham gia thị trường lao động, trong đó 57,5% làm việc trong khu vực phi chính thức. Dù tỷ lệ thất nghiệp chung của nền kinh tế ở mức dưới 2%, thất nghiệp ở nhóm thanh niên 15-24 tuổi vẫn lên tới hơn 9%. Theo các chuyên gia, điều này cho thấy vấn đề hiện nay không đơn thuần là thiếu việc làm, mà là khoảng chênh giữa kỹ năng được đào tạo và yêu cầu thực tế của doanh nghiệp.

Với Hùng, những con số ấy có thể còn khá xa vời. Nhưng sau một buổi sáng đi giữa các gian tuyển dụng, cậu đã bắt đầu hình dung rõ hơn con đường mình cần chuẩn bị. “Em nghĩ nếu đợi đến năm cuối mới tìm hiểu thì sẽ muộn”, Hùng nói trước khi rời hội trường, trên tay vẫn cầm tập tài liệu đã kín những dòng gạch chân.